«I Noreg er det visuelle kunstfeltet det einaste kunstfeltet utan ramme- eller tariffavtalar som regulerer arbeid med utstillingar ved offentleg finansierte institusjonar» 20.04.2026

For Norske Billedkunstnere (NBK) starta dette året med å ferdigstille innspel til statsbudsjettet for 2027, der organisasjonane på det visuelle kunstfeltet samla oss om ei prioritert sak – ei auking på 50 millionar kroner (frå 23 til 73 millionar kroner) i øyremerkte midlar til utstillingshonorar. Me løfter fram utstillingshonorar til biletkunstnarar som eit sentralt krav, fordi retten til betaling for arbeid er grunnleggjande i norsk arbeidsliv.

Ved inngangen til eit nytt år er det etablert ein tradisjon der kultur- og likestillingsministeren blir invitert til å halde ein tale. Kulturtalen 2026 inneheldt paradoks som at det blir tøffe prioriteringar framover, men at kultursektoren får meir enn før. Kultur- og likestillingsminister Lubna Jaffery trakk fram dans, litteratur, musikk- og filmfeltet, men det visuelle kunstfeltet vart knapt nemnd. Samstundes varsla Jaffery at regjeringa startar arbeidet med ein nasjonal kulturarenastrategi, og peika på at «tilgang til eigna kulturarenaer i heile landet styrkjer lokalsamfunn». Her får me i biletkunstfeltet ein jobb å gjere med å formidle at produksjonslokale og visningsstader for visuell kunst må vera ein naturleg del av denne strategien – og at det er ei heilt nødvendig satsing for å ivareta Noregs ytringsberedskap, som var ordet ministeren brukte. Frie ytringar i det visuelle kunstfeltet er naudsynt for å styrkja motstandskrafta mot desinformasjon.

I talen trakk kulturministeren fram departementet sine forslag til verdiprinsipp for rimeleg betaling for kunstnarisk arbeid, som hadde høyringsfrist 1. mars. «Når ein snakkar om desse kunstnarane, om det frie feltet, kjem me ikkje unna at underbetaling og gratisarbeid er utbreidd», heldt ministeren fram, og refererte både til stortingsmeldinga Kunstnarkår og tal frå SSB som viser at det er kultursektoren som har høgast del sjølvstendig næringsdrivande i Noreg, og at ein stor del av desse har vedvarande låginntekt: «SSB kallar dei arbeidande fattige. Det gjer inntrykk. Dyktige kunstnarar som vel eit liv i kunsten, skal ikkje vera nøydde til å gi avkall på ei inntekt det går an å leva av.» Brått var det som om kulturministeren likevel snakka om det visuelle kunstfeltet utan å sei det direkte. At vårt felt kjem dårlegast ut på inntektsstatistikken med ei katastrofalt låg snittinntekt frå eige kunstnarisk arbeid, er ei kjent sak.

Ifølgje ministeren er rimeleg betaling for kunstnarisk arbeid ei prinsippsak for denne regjeringa. Så snart verdiprinsippa er på plass, vil Kulturdirektoratet utarbeida ein oppfølgjande strategi for korleis regjeringa skal sørgja for dei blir følgt opp. I NBKs høyringssvar, understrekar me at prinsipp aleine er langt frå tilstrekkeleg for å sikre rimeleg betaling. Den grunnleggjande utfordringa i biletkunstfeltet er fråværet av forpliktande avtalar som regulerer vilkåra til kunstnarane i møte med offentleg finansierte visningsstader. Utan strukturelle rammer vil verdiprinsippa i praksis ha lite effekt.

NBKs forventning til oppfølginga

Biletkunstnarar bidreg i dag med ei omfattande skjult subsidiering av institusjonar som mottar offentlege driftsmidlar, gjennom ubetalt arbeid. I tillegg finansierer oftast biletkunstnarar produksjonskostnader sjølve, blant anna gjennom eksterne sponsormidlar til materiale og underleverandørar i samband med nye og stadsspesifikke verk. I praksis forventar institusjonar at kunstnarar bidreg med ubetalt arbeid knytt til utstillinga, og at dei sjølve finansierer produksjon av nye verk.

I Noreg er det visuelle kunstfeltet det einaste kunstfeltet utan ramme- eller tariffavtalar som regulerer arbeid med utstillingar ved offentleg finansierte institusjonar. Den eksisterande utstillingsvederlagsavtalen regulerer berre utlån og visning av verk, men ikkje arbeidet til kunstnaren.

At dei føreslåtte verdiprinsippa er tydelege på at gratis arbeid utgjer uønska subsidiering, viser at tida er overmoden for å vidareutvikle dagens utstillingsvederlagsavtale til ein statleg utstillingsavtale. Det vil seie ein avtale som sikrar både vederlag for utlån av verk eigd av kunstnaren og utstillingshonorar for arbeidet kunstnaren utfører i samband med utstillingar ved statleg finansierte visningsstader.

Etablering av eit formelt statleg avtaleverk vil òg kunne ha ei normgjevande effekt for øvrige delar av kunstfeltet i Noreg. Mellomstore og kunstnardrivne visningsstader som ikkje nødvendigvis vil vere bundne av avtalen, vil kunne ta den i bruk som standard og referanse for beste praksis, og slik bidra til meir likeverdige vilkår på tvers av sektoren. Me tek ministeren på ordet og forventar at regjeringa imøtekjem sine eigne prinsipp og inngår ein forpliktande avtale.